Dante’nin İlahi Komedya’sı ve Dali

21 Mayıs 2025 / 2 Yorum

“Eli Eli, Lamma sabachtani?”

“Tanrım, Tanrım; beni neden terk ettin?”

İlahi Komedya – Araf

Merhabalar. Sizlere, Dali’nin Batı edebiyatının en önemli epik şiirlerinden biri olan İlahi Komedya için hazırladığı koleksiyondan söz etmek istiyorum. Fakat önce müsaadenizle İlahi Komedya nasıl ortaya çıkmıştı, Dante bu başyapıtta nelerden söz ediyordu, kısaca hatırlayalım:

Floransa’da yetişmiş bir asker ve devlet adamı olan Dante, son derece inançlı fakat sıklıkla Roma Katolik Kilisesi’ni eleştiren biriydi. Dönemin siyasi atmosferinde Black Guelph ve White Guelph grupları gibi kutuplaşmalar meydana gelmişti. Papa kendisine karşıt duran herkesi aforoz etmeye başlamıştı. Dante sıklıkla Papanın gücüne karşı konuşmalar yapmaktaydı ve yozlaşmış geleneklere karşı duran White Guelph üyesiydi. Black Guelph’un nüfuzlu üyeleri, Papanın gücünü kullanarak onu 1302 yılında Floransa’ya sürgüne gönderdiler. Papa, eğer sürgünden dönerse Dante’nin kazığa bağlanıp yakılacağını söyledi.

İşte bu sürgün İlahi Komedya’nın ortaya çıkmasını sağladı. Haksızlıklar ve Papa, Dante’yi susturmak yerine onun en büyük eleştirisini yaratmasına yol açmıştı. Bu yüzden İlahi Komedya, Dante’nin sürgün sürecindeki iç yolculuğunun sembolik bir karşılığıdır. Mesela Dante, İlahi Komedya’da Floransa’daki siyasi rakiplerini (Örneğin, Papa VIII. Boniface’ti) Cehennem’de konumlandırır.

İlahi Komedya (La Divina Commedia), İtalyan şair Dante Alighieri tarafından 14. yüzyılın başlarında yazılmış, Orta Çağ’ın en önemli edebi eserlerinden biri olarak kabul edilen, Hristiyan teolojisi, felsefe ve insanlık durumu üzerine derin bir alegoridir. Batı edebiyatının en önemli epik şiirlerinden biri olan eser, Orta Çağ’ın entelektüel, dini ve siyasi bir manifestosu niteliğindedir.

Eser üç ana bölümden oluşur: Cehennem, Araf ve Cennet (Inferno, Purgatorio, Paradiso). Her bir bölüm 33 kantodan oluşur (+1 girişle toplam 100 kanto). Hatırlayacağınız üzere bu bölümlerde, ölümden sonraki yaşam, insanın manevi yolculuğu ve kurtuluş temaları işleniyordu. Ayrıca Dante, çağdaşlarını Cehennem’e yerleştirerek sosyal ve siyasi eleştiriler yapıyordu.

“Cehennemin en karanlık yerleri buhran zamanlarında tarafsız kalanlara ayrılmıştır…”

Cehennem, 9 Katmanlı bir çukur şeklinde betimlenir. Günah ağırlaştıkça çekilen cezalar şiddetlenir. Dante, rehberi Romalı şair Vergilius yani Virgil ile bu katmanlarda yolculuk yapar. Dante’yi bu olağanüstü yolculuktaki bilinmez tehlikelere karşı korumak ve yol göstermek için rehber olan Virgil, onu öbür dünyanın (yani ölümden sonraki yaşam) girişinde karşılar. Aklı ve bilgeliği temsil eden Virgil, Dante’yi Inferno ve Purgatorio’dan (Cehennem ve Araf) geçirmekle görevlidir.

William Adolphe Bouguereau, Dante and Virgile in Hell

Purgatorio’dan sonra gelen cennettin katları ve Empyrean’ a – İlahi Zat’ın bulunduğu mevkiye – kadar Dante’nin platonik ve mistik çocukluk aşkı, çok erken yaşta ölen Beatrice rehberlik eder.

Salvador Dali, Empyrean

Dünyadan göç etmiş ruhlar arasında kaderleri cehenneme yazılmış olanları, kayıkçı Charon karşılar ve onları Acheron nehrini geçirerek cehennem kapısına bırakır.

Cennetin katlarında yükseldikçe mutluluk ve neşe artar. Dante, Beatrice eşliğinde Empyrean‘ a ulaşmanın coşkusu ile esrimiş halde iken bir anda Hakikat’i idrak eder. Empyrean, insan ruhunun ebedî mutluluğa, neşeye ve mutlak huzura kavuştuğu aşamadır.

Dante and Beatrice

Örneğin Salvador Dali, Dante’nin bu “manevi hal”ini ve taçlandırıldığı sahneyi anlatan mısraları çok güzel resmeder.

Salvador Dali Virgil’s Last Words

E’n la sua voluntade è nostra pace.

Ve huzuru ancak onun rızasında buluruz.

Paradiso, Kanto II

(Kitabı okumamış/ yeniden okumak isteyenler için kanala bıraktım.)

1950’lerde, İtalyan hükümeti Dante’nin 700. doğum yıldönümü için Salvador Dalí’den İlahi Komedya’yı resmetmesini ister. Bu oldukça enteresan bir durumdur. Çünkü bu destansı şiir, İtalya’nın ulusal hazinelerinden biri olarak kabul edilir ve hem İtalyan kültür kurumları hem de Roma Katolik Kilisesi tarafından benimsenen bir eserdir. Dolayısıyla, dini reddeden İspanyol bir sürrealist olan Dalí’nin, bu eseri resmetmesi için seçilmesi ilginçtir. Hükümetteki bazı kişilere göre bu, devlete karşı işlenmiş bir suçtur. Sonunda bu anlaşmazlık İtalyan Parlamentosu’na kadar ulaşır ve hükümet, sol görüşlü bir milletvekilinin açacağı dava ile karşılaşmaktansa, Libreria dello Stato’nun Dali ile olan sözleşmesini feshetmeye karar verir ve Roma’da gerçekleşmesi gereken “İlahi Komedya” adlı suluboya resim sergisi böylelikle iptal edilir.

Ancak Dante’den oldukça etkilenen Dali projeye çoktan başlamıştır ve resmettiği eserler için Fransız yayıncı Joseph Forêt ile tüm telif hakları için sözleşme imzalar.

Dali, sürrealist ve düşsel üslubuyla eseri tamamen yeni bir yorumla ele alır. Dante’nin katı ahlaki hiyerarşisi, Dalí’nin bilinçaltı özgürlüğüyle çarpıcı bir tezat oluşturur. Bildiğiniz üzere Dali oldukça çılgın bir yaşam tarzı ve bakış açısına sahip. Daha önce detaylıca konuşmuştuk, buradan okuyabilirsiniz. Dali, böylesine klasik ve kült bir metni modern sanat teknikleriyle yeniden canlandırarak zamansız bir diyalog yaratmayı başarıyor. Dante’nin evrensel ve ahlaki temaları, Dali’nin rüya gibi estetiğiyle (Kendisinin Paranoyak-Eleştirel Yöntem adını verdiği bir tekniği vardı ve bu yöntemin icadında, Freud’dan etkilenmişti. Uykuya dalma aşamasında hayal ettiği ilginç görüntüleri – rüyaları kaydedebiliyordu. ) birleşerek izleyicide hem korku hem de hayranlık uyandırıyor.

İLGİNİ ÇEKEBİLİR: Andrei Rublev, Tarkovsky

Dali için, yaratıcılığının ve yeteneğinin gerçeküstü hayal gücüyle tamamen kısıtlanmamış olması içgüdüseldir. Orta Çağ’ın dini vizyonu ve 20. yüzyıl sürrealizmini harmanlayan Dali, suluboya ile yapılan 100 adet resimden oluşan albümde; Dante’nin Cehennem, Araf ve Cennet bölümlerini ayrı ayrı resimliyor. Cehennem’i resmeden 34 suluboya, Araf’ı resmeden 33 suluboya ve Cennet’i resmeden 33 suluboya tablosu.

Cehennem sahnelerinde içsel korkular ve bastırılmış arzular, Cennet’te ise transandantal bir ışık ve huzur hissediliyor. Dante’nin metnindeki sembolizm, Dalí’nin eriyen saatler, uzayan figürler ve rüya benzeri sahneleriyle birleşiyor. Dalí, çalışmalarının çoğunda hem başyapıtla paralel hem de kendi imgeleri ile dikkat çekici, güçlü sahneler yaratmayı başarıyor.

Buyrun koleksiyona birlikte bakalım, İlahi Komedya’nın bölümlerine göre kategorize halde bakabilirsiniz. Resimlerin üzerine tıklayarak büyütebilirsiniz. İlk olarak Inferno yani Cehennem bölümü:

“Lasciate ogni speranza voi ch’entrate”

“Ey buradan içeri girenler, her türlü ümidi geride bırakın” . Cehennem ümidin olmadığı yerdir. Hiçbir ümidin kalmaması, hayatta cehennemi yaşamaya denktir.